Coloma Campos Romero
CEIP Celso Emilio Ferreiro (Vigo - Pontevedra) 

Contextualización

O CEIP Celso Emilio Ferreiro é un centro educativo situado en Vigo, con ampla traxectoria no desenvolvemento de proxectos de mellora educativa e innovación pedagóxica. A aula de 5º de primaria conta cun grupo diverso, tanto a nivel cognitivo como emocional, con alumnado con diferentes estilos e ritmos de aprendizaxe. Neste contexto, o equipo docente decidiu incorporar estratexias metodolóxicas innovadoras que permitisen favorecer tanto a aprendizaxe significativa como a saúde emocional do alumnado.

A proposta naceu como parte dun plan de mellora vinculado á formación do profesorado en neuroeducación e metodoloxías activas. Observouse que moitos nenos e nenas tiñan dificultades para manter a atención durante longos períodos, así como para lembrar contidos aprendidos días atrás. Así, apostouse pola evocación como ferramenta para activar a memoria a longo prazo e polos descansos activos como medio de renovación cognitiva.

Obxectivos

A implementación das estratexias de evocación activa e descansos activos na aula de 5º de primaria do CEIP Celso Emilio Ferreiro tivo como obxectivos principais:

• Mellorar a retención dos contidos académicos mediante a evocación activa e estruturada.
• Favorecer o benestar emocional e a regulación do estrés a través do movemento e a atención plena.
• Potenciar a atención, a concentración e a capacidade de autorregulación do alumnado.
• Promover hábitos saudables e prácticas rutineiras que melloren o rendemento académico.
• Crear un clima de aula positivo, baseado na participación activa e no respecto polos diferentes ritmos.

Recursos empregados

Para a implementación efectiva das estratexias propostas, utilizáronse diversos recursos adaptados ás necesidades do alumnado.

• Cartas de evocación: fichas plastificadas con preguntas clave de materias como Lingua Galega, Matemáticas ou Ciencias Sociais. Por exemplo, "Explica o ciclo da auga", ou "Que pasos seguimos para resolver unha división por dúas cifras?"

• Cadernos de evocación: cada alumno/a dispuxo dun caderno específico para anotar respostas ás preguntas propostas.

• Cronometradores visuais: temporizadores de area e apps que indicaban o tempo restante en cada actividade.

• Listaxe de descansos activos: incluía ioga infantil, xogos de coordinación, retos físicos, respiracións guiadas, etc.

• Aplicacións dixitais: GoNoodle, Cosmic Kids Yoga, vídeos de baile e movemento adaptados á idade.

Descrición da actividade

As prácticas de evocación estruturáronse en tres momentos principais:

Evocación de entrada (mañá): Durante os primeiros 15 minutos da xornada, o alumnado traballaba en parellas ou pequenos grupos respondendo a 3-5 preguntas de revisión da xornada anterior. As preguntas eran lidas en alto pola mestra ou extraídas ao azar das cartas de evocación. As respostas eran comentadas oralmente e posteriormente recollidas nos cadernos. Exemplo: "Que é un nome común? Dá tres exemplos" ou "Como se produce a fotosíntese?".

Evocación semanal: Os venres realizábase unha actividade de evocación lúdica a modo de "concurso", por equipos, que recompilaba contidos de toda a semana mediante dinámicas como o Kahoot, pasapalabra ou taboleiros de preguntas.

Evocación cruzada de materias: En determinadas sesións, combinábanse contidos de varias áreas. Por exemplo, en Ciencias Naturais evocábase o vocabulario aprendido en Lingua Inglesa sobre o mesmo tema.

Respecto aos descansos activos, integráronse 2 ou 3 pausas de 5 minutos cada día:

Exemplo 1: "Ioga de animais": os nenos imitaban posturas de animais con música relaxante durante 6 minutos.

Exemplo 2: "Baile cooperativo": canción con coreografía sinxela que tiñan que seguir en grupo, fomentando a coordinación e a diversión.

Exemplo 3: "Xogo da estatua": música e movemento libre, deténdose ao parar a música, traballando control corporal e atención.

Exemplo 4: Respiración con pompas de xabón: cada neno/a tiña que facer unha respiración lenta mentres sopraba unha pompa, favorecendo a calma.

Metodoloxía

Empregouse unha metodoloxía activa e participativa, cun enfoque centrado no alumnado. As prácticas integráronse como rutinas dentro do horario semanal, sen alterar a programación oficial. O protagonismo do alumnado foi esencial: decidiron en asemblea que descansos preferían, suxeriron novas propostas e mesmo elaboraron cartas de evocación propias.

Tivéronse en conta os principios da neuroeducación que sinalan que o movemento favorece a plasticidade cerebral e que a evocación é unha das técnicas máis efectivas para consolidar a aprendizaxe. A avaliación foi continua e formativa.

Avaliación

Realizouse mediante diversas ferramentas:

• Observación directa das sesións, anotacións e rexistros do profesorado.
• Análise dos cadernos de evocación, medindo a evolución na calidade e cantidade das respostas.
• Autoavaliación semanal: cada venres o alumnado valoraba o seu grao de implicación e como se sentiran.
• Enquisas trimestrais ás familias, que sinalaron melloras na actitude, motivación e capacidade de estudo autónomo.
• Comparación de resultados académicos entre os trimestres antes e despois da implementación da práctica.

Conclusións

 A implementación destas prácticas xerou un cambio positivo na dinámica da aula. A evocación permitiu que o alumnado recuperase de forma significativa contidos xa vistos, favorecendo unha aprendizaxe máis profunda. Pola súa parte, os descansos activos contribuiron á mellora da atención, á redución da ansiedade e a unha maior dispoñibilidade cognitiva.

O alumnado mostrouse máis participativo e autónomo, mellorando a súa capacidade para verbalizar o aprendido. A metodoloxía demostrouse transferible a outras áreas e niveis educativos.

A metodoloxía empregada foi inspirada nas achegas de especialistas como John Hattie, Barbara Oakley e outros autores en neuroeducación.