A inclusión fronte ao acoso escolar: unha reflexión sobre a dignidade e a acción educativa

«O corazón do home é de seu un abismo e nel agóchanse tanto a luz coma a sombra.»

Victor Hugo, Los miserables (1862)

No núcleo de toda institución escolar palpita un ideal: formar non só intelectos, senón seres humanos capaces de vivir con plenitude. Porén, este propósito vese desprazado por unha sombra persistente: o acoso escolar. Como nos ensina José María Avilés, o noso entrevistado deste número 89 de EDUGA, lonxe de ser un conflito pasaxeiro entre nenos, o acoso é unha aldraxe á dignidade que erosiona o desenvolvemento emocional e intelectual das persoas que o padecen. Fronte a este desafío, a inclusión álzase como un principio ético esencial, pois significa o recoñecemento da singularidade de cada estudante dentro dunha comunidade viva.

En primeira instancia, habería que dicir que acoso escolar non é un rito de iniciación nin unha anécdota escolar. Como o definiu Dan Olweus, pioneiro no seu estudo, é unha conduta intencional, repetitiva e desequilibrada que busca danar unha persoa vulnerable mediante agresións físicas, verbais ou psicolóxicas (Olweus, 1993). Os seus efectos son profundos e duradeiros: investigacións neurocientíficas, como as de Bruce McEwen, mostran que o estrés crónico derivado do acoso altera a estrutura do hipocampo e da amígdala, comprometendo a memoria, a regulación emocional e a autoestima (McEwen, 2012). Nun plano literario, as palabras de Dostoievski en Los hermanos Karamazov (1880) resoan con gravidade: «O home, ao ferir a outro, férese a si mesmo». O acosador, ao degradar a súa vítima, corrompe a súa propia humanidade, mentres que a vítima, atrapada nun exilio interior, loita por preservar o seu sentido de valía. Este ciclo de dor non é inevitable, pero require acción deliberada para romperse.

A inclusión, pola súa banda, non debe confundirse cunha uniformidade forzada nin cunha condescendencia superficial. Como escribiu Hannah Arendt en La condición humana (1958), incluír é «acoller o outro na súa pluralidade», recoñecendo a súa singularidade como unha achega ao tecido colectivo. A psicoloxía social apoia esta visión: os estudos de Henri Tajfel e John Turner sobre a teoría da identidade social (1979) demostran que os contornos inclusivos, ao fomentar a empatía e o sentido de pertenza, reducen os prexuízos e as dinámicas de exclusión. Unha aula inclusiva non borra as diferenzas —sexan estas de capacidade, orixe cultural ou contexto socioeconómico—, senón que as valora como parte dun mosaico que enriquece a aprendizaxe. Este enfoque non só contrarresta o acoso, senón que fortalece a resiliencia colectiva ao desmantelar as xerarquías que o alimentan.

Non obstante, as boas intencións non abondan. Dicía Nietzsche en Así habló Zaratustra (1883-1885), «Non é a falta de amor, senón a falta de reflexión, o que nos condena». Os educadores, como arquitectos do contorno escolar, deben traducir estes principios en accións concretas que xa imos coñecendo ben, por exemplo, as que se suxiren a continuación:

Formación en dinámicas grupais e mediación de conflitos: os docentes deben ser capacitados non só en pedagoxía, senón na detección de padróns de exclusión e en técnicas de mediación. Programas como o modelo KiVa, implementado en Finlandia, reduciron o acoso nun 60 % ao involucrar a toda a comunidade escolar —vítimas, agresores e observadores— na construción dunha cultura de responsabilidade colectiva (Salmivalli et al., 2011). Os mestres poden, por exemplo, organizar dinámicas de role-playing que ensinan o estudantado a intervir eticamente ante situacións de acoso, fomentando a empatía e a coraxe.

Deseño de contornos de contacto intergrupal: inspirados na teoría do contacto de Gordon Allport (1954), os docentes poden crear actividades que promovan a interacción positiva entre estudantes diversos. Por exemplo, proxectos colaborativos que requiran a contribución única de cada alumno —como a creación dun mural escolar ou un debate estruturado— poden reducir estereotipos e fortalecer a cohesión. Estas iniciativas deben ser intencionais, con regras claras que garanten o respecto mutuo.

Fomento da autorreflexión e da narrativa persoal: por exemplo, incorporar actividades que lle permitan ao estudantado explorar e compartir as súas identidades nun espazo seguro. Escribir ensaios reflexivos, inspirados en textos literarios pode axudar os alumnos a valorar a súa propia voz e a dos seus compañeiros. Estas prácticas non só combaten o illamento, senón que constrúen un sentido de comunidade baseado na autenticidade.

Estas estratexias requiren un contorno escolar que priorice a seguridade emocional, pois, como sinala Woolf, sen un espazo onde os estudantes se sintan protexidos, a aprendizaxe tórnase inalcanzable. Os directivos escolares, pola súa banda, deben apoiar os docentes con recursos e tempo para implementar estas iniciativas, así como con políticas claras contra o acoso, que inclúan protocolos de intervención inmediatos e seguimento a longo prazo.

O desafío de erradicar o acoso e consolidar a inclusión transcende o práctico e toca o moral. En Crimen y castigo (1866), Dostoievski confróntanos coa pregunta de se o ser humano pode xustificar o sufrimento alleo en nome da súa propia supremacía. A resposta, encarnada no arduo camiño de Raskólnikov cara á redención, é un non rotundo. As escolas deben ser espazos onde esta verdade se viva cotiamente: onde a dignidade de cada estudante sexa innegociable, e a diferenza, celebrada como un don. A educación, na súa esencia, é un acto de fe na posibilidade dun mundo máis xusto, pero esta fe debe traducirse en acción reflexiva e valente.

Concluímos cunha cita de Rainer Maria Rilke en Cartas a un joven poeta (1903-1908), que destila a esperanza e o compromiso que deben guiar os educadores: «Ame as preguntas mesmas como se fosen cuartos pechados ou libros escritos nunha lingua estranxeira. Non busque agora as respostas. Viva as preguntas agora. Talvez entón, algún día, sen notalo, vivirá as respostas». Que cada aula sexa un lugar onde as preguntas sobre a xustiza, a dignidade e a convivencia encontren respostas na mirada atenta dun mestre, na valentía dun estudante que defende a outro, e na construción de comunidades onde ninguén sexa un estraño.